Kripto Paralar ve Hukuki Durumu

1- Giriş

 Kripto paralar veya diğer ismiyle kripto varlıklar(cyrptoassets), yazılım algoritmalarından oluşan, değiştirilemeyen, silinemeyen ve takip edilebilen varlıklardır. Örnek olarak bitcoin, etherium ve XRP verilebilir. Kripto paralar, arkasında blokzincir(blockchain) teknolojisini barındırır. Bu teknoloji, bir işlemin, sisteme bağlı olan herkes tarafından görülebildiği ve onaylandığı, böylelikle dağıtık mutabakat(distrubuted) sağlayan bir sistemdir.

Bu yazıda, kripto paraların hukuki olarak Türkiye’deki durumu incelenecektir. Yazının çerçevesi şu şekildedir:

  • Giriş
  • Kripto Paralar Hakkında Hukuki Düzenlemeler
  • Kripto Paralar Ve Elektronik Para Mevzuatı
  • Kripto Paraların Para Olarak Değerlendirilmesi
  • Kripto Paraların Menkul Kıymet Olarak Değerlendirilmesi
  • Kripto Paraların Emtia Olarak Değerlendirilmesi
  • Sonuç

2- Kripto Paralar Hakkında Hukuki Düzenlemeler ve Açıklamalar Kripto Paralar

İlk olarak 2008 yılında ortaya çıkmıştır. İlk etapta yeraltı sayılabilecek kanallarda kullanılmış, zaman geçtikçe toplum ve daha sonra da devlet tarafından fark edilmeye başlanmıştır. Devletler normal olarak bu süreçte kripto paraları yok saymıştır.

Kullanım alanının yaygınlaşması ile birlikte devletlerin radarına girmeye başlamıştır. Kullanımının yaygınlaşması ile birlikte, bazı devletler (bkz. Bolivya) kripto paraları yasaklamış, ülkemizin de aralarında bulunduğu bazı devletler de herhangi bir yasal düzenleme yapmamıştır. Türkiye’de kripto paralar hakkında herhangi bir yasal düzenleme mevcut değildir. Kullanılması, alınıp satılması herhangi bir yasaklayıcı hükümle engellenmemiş olmakla birlikte, şu an için mevzuatlarda yer edinmiş durumda da değildir. Öyle gözükmektedir ki, kripto paralar hakkında elverdiği ölçüde genel düzenlemelerin uygulanması gerekmektedir. Herhangi bir regülasyon mevcut değilse de, kripto paralar hakkında bazı devlet kurumları ve yetkililerinin çeşitli açıklamaları mevcuttur.

2.1 Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu 1.Türkiye'de Bankacılık Denetleme ve Düzenleme Kurulu 2013 yılında yaptığı 25 Kasım tarihli basın açıklamasında; ‘’Herhangi bir resmi ya da özel kuruluş tarafından ihraç edilmeyen ve karşılığı için güvence verilmeyen bir sanal para birimi olarak bilinen Bitcoin, mevcut yapısı ve işleyişi itibarıyla Kanun kapsamında elektronik para olarak değerlendirilmemekte, bu nedenle de söz konusu Kanun çerçevesinde gözetim ve denetimi mümkün görülmemektedir.’’ İfadelerine ve devamında da “toplumun bu paralar konusunda dikkatli olması gerektiğini” belirtmiştir.

Ayrıca BDDK, kripto paraların elektronik para kapsamında değerlendirilemeyeceğini belirtmiştir. 2.2019 yılında yayınlanan BDDK Bankacılık ve Finansal Piyasalar Dergisi, Cilt 13’te, ‘’Yatırımcılar, bu piyasada art arda oluşan fiyat balonlarına karşı dikkatli olmakla beraber, blok zincir sistemlerinin ve kripto para piyasalarının geçerliliğinin zamanla arttığını göz önüne alarak yatırımlarını yönetmelidirler, şeklinde cümleye yer vererek, kripto paraların gittikçe piyasa ve toplum nezdinde yer edindiğini belirtmektedir.

2.2 Hazine Müsteşarlığı Hazine Müsteşarlığı ise 11 Ocak 2018 tarihli basın açıklamasında; ‘’Ülkemizde yasal bir dayanağı olmayan kripto paralara ilişkin düzenlemelerin geliştirilmesi için bir çalışma grubunun oluşturulmasına karar verilmiştir. Kripto paraların risklerine yönelik kamuoyunun bilgilendirilmesine karar verilmiştir: Kripto paraların ülkemizde yasal bir dayanağı bulunmamaktadır ve bu kapsamda gerçekleştirilen işlemler herhangi bir resmi otoritenin güvencesi altında değildir. Kripto paralar, piyasa değerinin aşırı oynak olabilmesi, dijital cüzdanların çalınabilmesi, kaybolabilmesi veya sahiplerinin bilgileri dışında usulsüz olarak kullanılabilmesi gibi olumsuz özelliklere sahiptir. Ayrıca kullanıcıların ve hizmet alınan firmaların operasyonel hatalarından ya da kötü niyetli kişilerin suiistimallerinden kaynaklanan zararların, işlemlerin geri döndürülemez nitelikte olması nedeniyle düzeltilmesi veya iptal edilmesi mümkün değildir. Kripto paraya dayalı bazı iş modelleri, büyük kârlar vadeden oluşumlar şeklinde yapılanarak kişilerin bilgi eksikliğini suistimal etmekte ve önemli maddi kayıplara neden olabilmektedir.’’

2.3 Sermaye Piyasası Kurulu 1. SPK Araştırma Dairesi bünyesinde yazılan 2016 tarihli makalede, kripto paralar hakkında şu cümlelere yer verilmiştir: ‘’Bitcoin; bankaların, aracı kurumların, otoritelerin ve hükümetlerin denetim ve düzenlemelerinden, her türlü işlem masraflarından ve kısıtlamalarından uzaktır.

Kişilere finansal özgürlük sağlar. Bitcoin'in geleneksel ödeme aracı olan banknot veya dijital paraların yerini alması, günden güne artmaktadır. Sistem ne kadar yaygınlaşırsa, o kadar güvenli ve spekülasyonlara dayanıklı olacaktır.’’ 2. SPK Kurul Karar Organı’nın 27/09/2018 tarih ve 47/1102 sayılı Kararı Uyarınca Yapılan Duyuru’da ise, kripto paralar ile yapılan “ilk para arzlarının (ICO)” SPK denetimi dışında olduğu, güvenli arzların olduğu kadar dolandırıcılıkların da çok yaşandığını belirtmiştir.

2.4 Mali Suçları Araştırma Komisyonu(MASAK) MASAK’ın Şüpheli İşlem Bildirim Rehberi’ne göre, 11 Eylül 2019 tarihinde yapılan değişikliğe kadar yürürlükte olan 1.03 numaralı sürümünde, Bankacılık İşlemlerine İlişkin Tipler başlıklı bölümde ‘’Müşteri hesaplarından bitcoin satan aracı kuruluşlara bitcoin alımına yönelik para transferi yapılması’’ şüpheli işlem olarak nitelendirilmekteydi.

Anlaşılacağı üzere, söz konusu tarihe kadar MASAK nezdindeki eğilim, bitcoin alım-satım işlemlerine ilişkin transferlerin "şüpheli" olacağı yönündeydi. 11 Eylül 2019 tarihinde Rehber'de yapılan değişiklik ile Rehber'in 1.04 (güncel) sürümünde "bitcoin " ifadesi yerine "kripto para " terimi tercih edilmiş olup, ilaveten her türlü kripto paraya ilişkin para transferinin şüpheli işlem olarak örneklendirilmesinden vazgeçilmiş ve yerine daha dar ve spesifik işlem türleri örnek olarak belirlenmiştir.

Rehber'in mevcut sürümünde kripto para işlemlerine ilişkin sunulan örnekler aşağıdaki gibidir: T-001- 3.47: ‘’Müşteri hesaplarından kripto para alımı amacıyla yurt içi ve yurt dışı kripto para borsalarına ya da gerçek veya tüzel kişi hesaplarına müşteri profiline uymayacak sıklık ve tutarda para transferi yapılması.’’ T-001- 3.61: ‘’Kaynağı bilinmeyen veya şahsın mali profili ile uygun olmayan şekilde yapıldığından şüphelenilen kripto para satımı sonucunda müşteri hesaplarına transfer gelmesi.’’ Bu çerçevede, kaynağı belirli olan ve müşteri profiline uygun sıklık ve tutarlarda kripto para borsalarına ilişkin işlemlerin, MASAK tarafından şüpheli işlem olarak nitelendirilmeyeceği söylenebilecektir. Bu açıklamalar doğrultusunda, kripto para ihraççıları, borsaları ve kullanıcılarının ve genel olarak kripto para işlemlerinin kategorik olarak reddedilmediğinden ve yasal düzlemde tanındığından bahsedilmesi mümkün olacaktır.

2.5 Kripto Paralar ve Elektronik Para Mevzuatı Kripto paraların, mevzuatlarımızda en yakın olduğu düzenleme, 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri Kanunu’dur. 6493 sayılı kanunda belirtilen elektronik para, yeni değişiklik sonrası Merkez Bankası yetkisi ile lisans alan şirketlerin, belirli fon ile beraber elektronik para ihraç etmesi sonucu oluşan dijital değerlerdir. Görüldüğü gibi elektronik paralar, merkezi kuruluşların kontrolünde ve karşılığında fonun olduğu paralardır.

Fakat kripto paralar, yukarıdaki tanımdan da görülebileceği üzere, merkezi olmayan ve kendi kendine değerleri olabilen algoritmalardır. Kripto paraların elektronik paralardan farklı olduğu sonucu ortada olduğuna göre, hukuki olarak kripto paraların değerlendirilebileceği hususlar şunlardır: - Menkul Kıymet - Emtia - Para

2.1 Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu 1.Türkiye'de Bankacılık Denetleme ve Düzenleme Kurulu 2013 yılında yaptığı 25 Kasım tarihli basın açıklamasında; ‘’Herhangi bir resmi ya da özel kuruluş tarafından ihraç edilmeyen ve karşılığı için güvence verilmeyen bir sanal para birimi olarak bilinen Bitcoin, mevcut yapısı ve işleyişi itibarıyla Kanun kapsamında elektronik para olarak değerlendirilmemekte, bu nedenle de söz konusu Kanun çerçevesinde gözetim ve denetimi mümkün görülmemektedir.’’ İfadelerine ve devamında da “toplumun bu paralar konusunda dikkatli olması gerektiğini” belirtmiştir.

Ayrıca BDDK, kripto paraların elektronik para kapsamında değerlendirilemeyeceğini belirtmiştir. 2.2019 yılında yayınlanan BDDK Bankacılık ve Finansal Piyasalar Dergisi, Cilt 13’te, ‘’Yatırımcılar, bu piyasada art arda oluşan fiyat balonlarına karşı dikkatli olmakla beraber, blok zincir sistemlerinin ve kripto para piyasalarının geçerliliğinin zamanla arttığını göz önüne alarak yatırımlarını yönetmelidirler, şeklinde cümleye yer vererek, kripto paraların gittikçe piyasa ve toplum nezdinde yer edindiğini belirtmektedir.

2.2 Hazine Müsteşarlığı Hazine Müsteşarlığı ise 11 Ocak 2018 tarihli basın açıklamasında; ‘’Ülkemizde yasal bir dayanağı olmayan kripto paralara ilişkin düzenlemelerin geliştirilmesi için bir çalışma grubunun oluşturulmasına karar verilmiştir. Kripto paraların risklerine yönelik kamuoyunun bilgilendirilmesine karar verilmiştir: Kripto paraların ülkemizde yasal bir dayanağı bulunmamaktadır ve bu kapsamda gerçekleştirilen işlemler herhangi bir resmi otoritenin güvencesi altında değildir. Kripto paralar, piyasa değerinin aşırı oynak olabilmesi, dijital cüzdanların çalınabilmesi, kaybolabilmesi veya sahiplerinin bilgileri dışında usulsüz olarak kullanılabilmesi gibi olumsuz özelliklere sahiptir. Ayrıca kullanıcıların ve hizmet alınan firmaların operasyonel hatalarından ya da kötü niyetli kişilerin suiistimallerinden kaynaklanan zararların, işlemlerin geri döndürülemez nitelikte olması nedeniyle düzeltilmesi veya iptal edilmesi mümkün değildir. Kripto paraya dayalı bazı iş modelleri, büyük kârlar vadeden oluşumlar şeklinde yapılanarak kişilerin bilgi eksikliğini suistimal etmekte ve önemli maddi kayıplara neden olabilmektedir.’’

2.3 Sermaye Piyasası Kurulu 1. SPK Araştırma Dairesi bünyesinde yazılan 2016 tarihli makalede, kripto paralar hakkında şu cümlelere yer verilmiştir: ‘’Bitcoin; bankaların, aracı kurumların, otoritelerin ve hükümetlerin denetim ve düzenlemelerinden, her türlü işlem masraflarından ve kısıtlamalarından uzaktır.

Kişilere finansal özgürlük sağlar. Bitcoin'in geleneksel ödeme aracı olan banknot veya dijital paraların yerini alması, günden güne artmaktadır. Sistem ne kadar yaygınlaşırsa, o kadar güvenli ve spekülasyonlara dayanıklı olacaktır.’’ 2. SPK Kurul Karar Organı’nın 27/09/2018 tarih ve 47/1102 sayılı Kararı Uyarınca Yapılan Duyuru’da ise, kripto paralar ile yapılan “ilk para arzlarının (ICO)” SPK denetimi dışında olduğu, güvenli arzların olduğu kadar dolandırıcılıkların da çok yaşandığını belirtmiştir.

2.4 Mali Suçları Araştırma Komisyonu(MASAK) MASAK’ın Şüpheli İşlem Bildirim Rehberi’ne göre, 11 Eylül 2019 tarihinde yapılan değişikliğe kadar yürürlükte olan 1.03 numaralı sürümünde, Bankacılık İşlemlerine İlişkin Tipler başlıklı bölümde ‘’Müşteri hesaplarından bitcoin satan aracı kuruluşlara bitcoin alımına yönelik para transferi yapılması’’ şüpheli işlem olarak nitelendirilmekteydi.

Anlaşılacağı üzere, söz konusu tarihe kadar MASAK nezdindeki eğilim, bitcoin alım-satım işlemlerine ilişkin transferlerin "şüpheli" olacağı yönündeydi. 11 Eylül 2019 tarihinde Rehber'de yapılan değişiklik ile Rehber'in 1.04 (güncel) sürümünde "bitcoin " ifadesi yerine "kripto para " terimi tercih edilmiş olup, ilaveten her türlü kripto paraya ilişkin para transferinin şüpheli işlem olarak örneklendirilmesinden vazgeçilmiş ve yerine daha dar ve spesifik işlem türleri örnek olarak belirlenmiştir.

Rehber'in mevcut sürümünde kripto para işlemlerine ilişkin sunulan örnekler aşağıdaki gibidir: T-001- 3.47: ‘’Müşteri hesaplarından kripto para alımı amacıyla yurt içi ve yurt dışı kripto para borsalarına ya da gerçek veya tüzel kişi hesaplarına müşteri profiline uymayacak sıklık ve tutarda para transferi yapılması.’’ T-001- 3.61: ‘’Kaynağı bilinmeyen veya şahsın mali profili ile uygun olmayan şekilde yapıldığından şüphelenilen kripto para satımı sonucunda müşteri hesaplarına transfer gelmesi.’’ Bu çerçevede, kaynağı belirli olan ve müşteri profiline uygun sıklık ve tutarlarda kripto para borsalarına ilişkin işlemlerin, MASAK tarafından şüpheli işlem olarak nitelendirilmeyeceği söylenebilecektir. Bu açıklamalar doğrultusunda, kripto para ihraççıları, borsaları ve kullanıcılarının ve genel olarak kripto para işlemlerinin kategorik olarak reddedilmediğinden ve yasal düzlemde tanındığından bahsedilmesi mümkün olacaktır.

2.5 Kripto Paralar ve Elektronik Para Mevzuatı Kripto paraların, mevzuatlarımızda en yakın olduğu düzenleme, 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri Kanunu’dur. 6493 sayılı kanunda belirtilen elektronik para, yeni değişiklik sonrası Merkez Bankası yetkisi ile lisans alan şirketlerin, belirli fon ile beraber elektronik para ihraç etmesi sonucu oluşan dijital değerlerdir. Görüldüğü gibi elektronik paralar, merkezi kuruluşların kontrolünde ve karşılığında fonun olduğu paralardır.

Fakat kripto paralar, yukarıdaki tanımdan da görülebileceği üzere, merkezi olmayan ve kendi kendine değerleri olabilen algoritmalardır. Kripto paraların elektronik paralardan farklı olduğu sonucu ortada olduğuna göre, hukuki olarak kripto paraların değerlendirilebileceği hususlar şunlardır: - Menkul Kıymet - Emtia - Para

3. Kripto Paraların Para Olarak Değerlendirilmesi

Bu değerlendirmeyi anlamak için, öncelikle para hakkında bir takım bilgiler vermek gereklidir. Para olarak kabul edilebilme kıstaslarına genel kabul olarak aşağıdaki gibidir:

  • Herkes tarafından kabul edilme: Paraya değerini veren, insanlar tarafından kabul edilmedir.
  • Kolay taşınabilme: Paranın, aktif kullanılabilmesi için kolay taşınabilmesi gereklidir.
  • Bölünebilme: Para, değere göre bölünebilmelidir.
  • Dayanıklılık: Paranın taşınır veya saklar iken dayanıklı olması gereklidir.
  • Sınırlılık: Paranın değerini koruması için sayısının belirli ve kontrol edilebilmesi gereklidir. Bu tabanlarda bakıldığında, kripto paraların insanlar tarafından kabul edildiği, kolay taşınıp bölünebildiği, yok olmadığı yani dayanıklı olduğu açıkça görülmektedir. Değerini koruma anlamında özellikle bitcoinin fiyat paralardan daha fazla miktarının kontrol edilebildiği görülmekte, özellikle son yıllarda değerinin daha düzenli olduğu görülmektedir.Bu açıdan kripto paralar paraların iktisadi açıdan paraların özelliklerini taşıdığı söylenebilirse de, TCK m.198’e göre, yalnızca devlet kurumları tarafından ihraç edilen menkul kıymetler para olarak kabul edilebilecektir.

4. Kripto Paraların Emtia Olarak Değerlendirilmesi

Emtia, ticarete konu olan altın, gümüş, petrol, pamuk, buğday, mısır gibi malların tümüne verilen addır. Burada “ticarete konu olan mallar” söz konusu olduğundan kripto paraların eşya olarak kabul edilmesi halinde emtia olarak sayılabilecek ve özellikle vergi açısından farklı durumlar söz konusu olabilecektir.

5. Kripto Paralar Menkul Kıymet Olarak Değerlendirmesi

Sermaye Piyasası Kanunu’nun 3. maddesinde menkul kıymetin tanımı yapılmıştır: “Para, çek, poliçe ve bono hariç olmak üzere;

  • Paylar, pay benzeri diğer kıymetler ile söz konusu paylara ilişkin depo sertifikalarını,
  • Borçlanma araçları veya menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı borçlanma araçları ile söz konusu kıymetlere ilişkin depo sertifikalarını.” Menkul kıymetler, ortaklık veya alacaklılık sağlayan, bir meblağı temsil eden, yatırım aracı olarak kullanılan, gelir getiren, misli olan, seri halde çıkarılan ibareleri aynı olan, şartları kurulca belirlenen kıymetli evraklardır. Bu kapsamda kripto paralar menkul kıymet olarak da sayılamayacaktır.

Ayrıca SPK tarafından “kripto paralara ilişkin Türkiye’de bir düzenleme veya tanımlama bulunmadığı ve SPK kapsamında yer alan türev araçlara dayanak teşkil edebilecek unsurlar içerisinde sanal para birimlerinin bulunmadığı dikkate alınarak, bu aşamada müşterilere yönelik sanal para birimlerine dayalı spot veya türev işlemler yapılmaması gerektiği” şeklinde kurumlara bildirimde bulunulmuş, kripto paraları menkul kıymet olarak değerlendirmek istemedikleri yönünde açıklama yapılmıştır. İlk para arzları olan ICO’ların menkul kıymet olarak sayılıp sayılamayacağı ise ayrı bir yazı konusudur.

6. Sonuç

Yukarıdaki açıklamalardan anlaşıldığı üzere, kripto para almak, satmak veya kripto para alım-satım komisyonculuğu yapmak(kripto para borsası işletmeciliği) ülkemizde suç veya yasak değildir. Kripto paraların hukuki durumunu ise regülasyonlar belirleyecek olmakla birlikte, belli bir kıymetli madene veya belli bir resmi para birimine bağlanan kripto paraların farklı hukuki nitelendirilmeleri de olabilecektir.

Kaynakça

https://www.loc.gov/law/help/cryptocurrency/world-survey.php
https://www.bddk.org.tr/ContentBddk/dokuman/duyuru_0512_01.pdf
https://www.bddk.org.tr/ContentBddk/BddkDergi/dergi_0025_07.pdf
https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2019/09/MSK-RHB-%C5%9E%C4%B0B-001-1.4.pdf

SPK Kanunu